Het is misschien niet zo sexy om over een musical te beginnen, maar onze vijftien-jarige zoon vertelde over een stuk over Orpheus en Eurydice, en wilde dat graag live beleven. Ik had er zo mijn bedenkingen bij - ik ben nou eenmaal geen liefhebber van musicals - maar dat bleek onterecht. Niet eerder werd ik door de Orpheus-mythe zo wezenlijk geraakt. Ik voelde de intense [1] pijn bij het sterven van de Geliefde, omdat ik bij de musical Hadestown niet Eurydice, maar God in de afgrond zag verdwijnen. De performance die we bezochten maakte dat iets ‘ouds’ opnieuw tot leven kwam. Niet alleen door de muziek en de zang, maar juist door het verhaal: het is als oude wijn in een nieuwe zak.
Orpheus is vaker vergeleken met Jezus. Zijn Geliefde staat dan bijna automatisch voor de (zondige) mens, die redding nodig heeft. Maar wat nu als we dat omdraaien en Eurydice tot een beeld van God maken en Orpheus de mens is? Dan richten we ons op de pijn die de dood van God veroorzaakt. Om met de woorden van Paul Tillich te spreken: “Geloof is de staat van ultieme betrokkenheid: de dynamiek van geloof is de dynamiek van iemands ultieme bezorgdheid… de mens… heeft spirituele zorgen — cognitief, esthetisch, sociaal, politiek.” Het gaat me er hier om [2] te begrijpen dat dit over theologie gaat, en dus over het leven. Daarom neem ik je graag mee, langs theater, muziek, literatuur, filosofie, radicale theologie en psychoanalyse. [3]
Wanneer we de mythe van Orpheus naast het verhaal van de dood van God hebben gelegd, gebruikmakend van onder andere het werk van Ann Wroe, kijken we met behulp van Jacques Lacan en Slavoj Žižek naar de concepten van tekort en verlangen die hier centraal staan. Vervolgens gaan we via het avondmaal richting een overwegen óf en hoe we de verlieservaring van de dood van God, (of als God is verdwenen en/of er niet (meer) is) tóch om kunnen zetten in een vieren. Kunnen we überhaupt wel verder met ons leven, na dit verdriet? Wat kan er dan gevierd worden? Wat betekent dat voor onze houding hier, in deze tijd?
Orpheus en de Dood van de Geliefde
Voordat ik de twee verhalen naast elkaar leg, is een introductie op Anaïs Mitchell’s Hadestown [4] wel nodig. Dit is een bewerking van de gedichten van Ovidius en Vergilius over Orpheus en Eurydice, waarbij die twee elkaar al in het begin van het verhaal tegenkomen. “Hij” werkt in een bar, en “zij” komt schuilen voor het ‘buitenklimaat’. De seizoenen en het weer zijn in de war, de natuur is in de war… alles is in de war. Net als die twee: want natuurlijk wordt “hij” verliefd op “haar”.
“Spring will come again… I’m workin’ on, a song to fix what’s wrong… it brings the world back into tune, back into time.”
Al gauw wordt duidelijk waarom de natuur in de war is en er al [5] een hele tijd geen lente meer is geweest. Twee andere belangrijke karakters, Hades en Persephone, hebben hun relatie op zo’n manier ingericht dat het leven ook voor Persephone draaglijk is. Persephone is de koningin van de onderwereld én van een heerlijke vruchtbare wereld.
Het ene halfjaar is ze op aarde, de andere helft van het jaar verblijft ze in Hadestown (de onderwereld). Hierdoor probeert zij het wisselen van de seizoenen in stand te houden. [6]
“She will always fill our cups. We will always, raise ‘em up: To the world we dream about and the one we live in now.” [7]
Ondanks dat deze regeling het een en ander te wensen overlaat, overheerst de dankbaarheid bij de mensen en heeft men het volste vertrouwen in deze koning n. Haar man, Hades, is de heerser over het dodenrijk (niet over de Dood zelf!) én ondernemer: een klassieke kapitalistische fabriekseigenaar.
Orpheus werkt in ieder geval hard aan een lied om ervoor te zorgen dat alles goed zal komen met het leven op aarde. En Eurydice is zó verliefd op hem, dat ze bij wijze van spreken, met de woorden uit het boek ‘Hooglied’ verzucht: “Draag mij als een zegel op je hart, als een zegel op je arm. Sterk als de dood is de liefde, beklemmend als het dodenrijk de hartstocht. De liefde is een vlammend vuur, een vuurgloed van de HEER.” [8] Het klinkt fantastisch, maar er komt al snel een noodlottig einde aan de gelukzalige staat van zijn.
Eurydice sterft in de klassieke versie van Vergilius op een andere manier dan in Hadestown. In Vergilius’ variant probeert ze namelijk te ontsnappen aan de aandacht van een hitsige stalker, waarbij ze in haar vlucht wordt gedood door de beet van een slang. [9] Ik zie daarbij de filmbeelden van ‘de slang’ in Mel Gibson’s “The Passion” in gedachten voor me, en ik moet aan een bijbeltekst denken waarin het tegenovergestelde gebeurt: “Vijandschap sticht Ik tussen jou en de vrouw, tussen jouw nageslacht en het hare; dat verbrijzelt jou de kop, jij bijt het in de hiel.” [10]
In Hadestown echter wordt Eurydice verleid door de voorgespiegelde droom van een beter en mooier leven. Ze kiest er zelf voor om naar Hadestown te gaan: want daar ligt toekomst. Een prettig leven lonkt, want in alle basale menselijke behoeften wordt voorzien. Het dodenrijk is als de hemel en voelt aan als verlossing. En net als Jezus kiest ook zij voor verlossing door naar het dodenrijk te gaan. Uiteraard gaat het bij Jezus niet om zijn eigen verlossing, maar (zo gaat een interpretatie van dat verhaal) op deze manier zullen zijn volgelingen door de dood heen verlossing vinden van het aardse leed en leven. Terwijl Orpheus bezig is om met zijn lied, zijn vorm van activisme om de aarde te herstellen, vertrekt Eurydice met de trein naar Hadestown. De hel: wat een geluk! Of is het alleen de mooie belofte van geluk? Er wordt haar verteld dat ze mee kan bouwen aan een fantastisch systeem met werkelijke vrijheid, afgebakend met een muur, zodat er geen plek is voor armoede, dakloosheid of honger. Het kost haar alleen maar haar identiteit. Hades fluister-zingt zachtjes zijn verleidelijke woorden, waarop ze zich ook nog eens afvraagt of Orpheus en zij… wel écht voor elkaar gemaakt zijn… De twijfel slaat toe.
Gelukkig ‘ontwaakt’ Orpheus uit zijn strijd, zijn ‘goede daden doen’ voor een betere wereld. Hij krijgt te horen dat ze al naar ‘beneden’ is. Hij zingt het uit naar de verdwenen Eurydice:
“Wait for me, I’m coming, Wait, I’m coming with you. Wait for me, I’m coming too, I’m coming to.” [11]
Het enorme verlangen om haar terug te vinden kan mooi worden omschreven met een zin uit Hooglied: “Een duizeling beving hem toen hij zag dat zij er niet meer was. Hij zocht haar, maar hij vond haar niet, hij riep haar, maar zij antwoordde niet.” [12] Hij gaat haar achterna en even later staat hij oog in oog met Hades. De onderhandelingen over haar leven zijn direct begonnen: “Wie, de hel, ben jij?… Oh, Orpheus, en je wist het niet? Zij maakte de deal immers zelf! En nu behoort ze mij toe!” [13] Uiteindelijk komen ze tot een akkoord. Eurydice mag met haar geliefde mee. Echter niet zonder voorwaarde: je loopt niet hand in hand, gearmd of naast elkaar, maar achter elkaar aan. Dat komt vast wel goed als er zoveel vertrouwen is en zo weinig twijfel…! Eurydice vraagt de reden, maar het antwoord is een wedervraag: vertrouw je elkaar? Vertrouw je jezelf? Het is een test. En weer klinkt het “Wait for me”, maar nu met meer urgentie. [14] Sterker nog; Eurydice zingt zelfs mee op een bijna evangelisch muzikale G-groot manier. [15] Vol vertrouwen en hoop.
Ovidius schrijft: “De zanger van Rhodope (Orpheus) kreeg haar (Eurydice) mee, maar moest beloven zijn blik niet om te wenden vóór hij het Avernusdal ontstegen was, want anders werd de gunst tenietgedaan. Er loopt een pad naar boven tussen diepzwijgende stilten, vrij steil en duister en in dikke nevelmist gehuld. Zij waren niet zover meer van de rand dicht bij de aarde. Bang dat ze achterbleef of uit verlangen haar te zien keek hij in liefde om. Direct is zij omlaaggevallen, de armen wijd gestrekt, reikend naar houvast of naar hulp, maar ach, de ongelukkige greep niets dan ijle nevel.” [16]
Het is buitengewoon bitter. Orpheus kijkt toch om en Eurydice valt in de afgrond van de dood. Afgrijselijk. (Now it even hurts like hell…) Einde.
Volgens Ann Wroe, historica en schrijver van necrologieën voor The Economist, stond Orpheus bekend als de theologos, de eerste die de goddelijke dingen bezingt. [17] Een theoloog! Interessant, want dat van ‘de goddelijke dingen’ leest alsof het over iets heiligs gaat, alsof alle levensgebieden, wetenschappen en kunsten zomaar met elkaar vermengd mogen worden. Zijn lied zou een phármakon zijn, wat inhoudt dat het zowel het geneesmiddel als het vergif is. [18] En om de krachten van de natuur te laten kalmeren, zou die magie waardeloos worden gemaakt door zijn menselijke passie: want hij wilde haar uiteindelijk te graag hebben. [19] Ook daarin lees ik de vermenging van dat goddelijke met het wereldlijke. Als ik het vervolg lees dat Wroe beschrijft, voel ik weer het verdriet. “Toen Orpheus zich omdraaide, zag hij niemand meer achter zich. Maar de zon, hemel en wolken van de wereld waar hij naar terugkeerde waren vol van Eurydice. Ze was uitgestrooid en weggegeven, zoals regen, en hij viel in slaap op de aarde waar haar geur achterbleef en die door haar verwarmd werd.” [20] Ze verwijst in haar beschrijving terecht naar het prachtige gedicht ‘Orpheus and Eurydice’ van Czeslaw Milosz. [21]
Zoals gezegd: het is niet voor het eerst dat Orpheus wordt vergeleken met Jezus. [22] Immers: beide helden gaan hun weg via het dodenrijk om de ‘boze’ te verslaan en verlossing te vinden. Bij Orpheus is het een zoektocht naar verlossing van Eurydice, en van het intense verlangen om het gemis van de geliefde op te heffen, misschien wel met behulp van de muziek. Bij Jezus is dit in verschillende uitleggingen onderdeel van een groter plan. Verlossing uit de dood en vervolgens ván de dood voor de mensheid. Het is Orpheus niet gelukt om Eurydice van de dood te redden, waar Jezus wel succes lijkt te hebben, gezien Zijn opstanding uit de dood. Jezus wordt daarom wel de plaatsvervanger genoemd, Luther heeft het zelfs over een ‘vrolijke ruil’. De conclusie van deze ruil is immers dat Jezus sterft als straf voor de zonden der mensen, en ja, zelfs door de dood heen, weer opstaat. Hierdoor mogen de mensen weer vrij bij God komen. Het wederzijdse verlangen tussen God en mensen is hiermee bevredigd, dat levert vreugde op. Hier past overigens het woord pharmakós: kortweg vertaald als “de zondebok om de gemeenschap te zuiveren”. [23]
Eerder haalde ik doelbewust verzen uit Hooglied aan. Dit bijbelboek kan op minimaal drie manieren worden uitgelegd: het gaat zowel over de verbinding tussen twee geliefden, als de relatie tussen God en de mens, en niet in de laatste plaats is het ook nog te lezen als een verhaal over het verbond tussen God en Diens volk. In de vergelijking met het verhaal van Orpheus en Eurydice gaat de allegorie alleen voor de eerste twee op. Hier komt dan ook de radicaal theologische twist, naar aanleiding van mijn persoonlijke verhaal:
- Ik had mijn hoofd, mijn verstand aan de Heere gegeven, dat was de laatste stap die ik moest zetten in mijn proces van bekering. De bidders om mij heen baden al geruime tijd voor me. Mijn verstand zat me overduidelijk in de weg om te kunnen geloven. Jezus moest Koning zijn van mijn hart én mijn verstand. Hij moest op de troon, niet ik. Dat klonk logisch, dus daar koos ik voor en we sloten het gebed af. Geloven doe je echter met ‘hart en mond en handen’. [24] Vandaar dat ik tegelijkertijd met ‘hart’ en ‘mond’ wilde dat de Bijbel waar was, wilde ik ook mijn ‘handen’ kunnen gebruiken. En op zijn minst dat de daden die in de evangeliën en het boek Handelingen der Apostelen gebeurden, historisch gezien waar gebeurd zouden zijn. Ik geloofde dat we klaargemaakt zouden worden om demonen uit te drijven, in tongen te spreken, dodelijk gif te drinken en ongedeerd te blijven en zieken gezond te maken door handoplegging. [25] We zouden zelfs bergen moeten kunnen verplaatsen: niets zou voor ons onmogelijk zijn! [26] Met een utopisch toekomstbeeld: we zouden met anderen samen onze bezittingen delen, bij elkaar komen om het leven te delen en bij iedereen geliefd zijn! [27] Zo zou het Koninkrijk komen: God zou met kracht Zijn Geest op ons uitstorten, en wij zouden vervuld met het Pinkstervuur wonderbaarlijke dingen doen om het Koninkrijk zichtbaar te laten worden. Wie zou daar niet bij willen horen? Ik vroeg me wel af, waarom ik dit niet om me heen zag. Waarom zien gelovigen er zo dood uit, en waarom zijn de kerken zo doods?
Ik verdiepte me in hoe ik meer verbonden kon raken met God, en hoe het geloof meer tot leven kon komen. Daarom luisterde ik bijvoorbeeld preken van Mike Bickle, over Hooglied. [28] Maar ook luisterde en las ik andere charismatische sprekers en muziek. Het ging over ‘mijn’ relatie met God. God werd mijn Geliefde Vriend. Meer nog; ik wilde dat Hij mijn Geliefde was en ik de Zijne, zoals in de liederen uit die scene. [29] Ik wilde in het Koninkrijk van God werken, alles van wie ik ben en wat ik heb inzetten en elk experiment doen om te zien of het zou werken. Ik geloofde alles; want zo is de Liefde: “Alles verdraagt ze, alles gelooft ze, alles hoopt ze, in alles volhardt ze.” [30] En ook al dacht ik dat we Geliefden waren, ik bleef God zoeken; smekend op mijn knieën, liggend op de grond, sprekend in tongen, ‘soakend’ [31] in de geest…. avondmaal nemen, alles zalven wat los en vast zat… Ik zocht hem in de hel: in mijn depressie, en in mijn proberen te overleven in dit aardse tranendal. Ik verlangde naar zijn Aanwezigheid. En toen pas, ontdekte ik Zijn Genade. Jezus-God was groter en beter dan ik ooit had gedacht. Jezus, gestorven voor mijn zonden, had werkelijk alles volbracht aan het kruis. Er hoefde geen extra offer van mij meer te zijn, er was geen ruimte voor ziekte, lijden of voor dood. Soms dacht ik een stukje van Gods Koninkrijk te zien of te horen, van Zijn Glorie. Ik hoefde me alleen nog maar op Hem te richten en dan kwam alles goed. Dat deed ik.
Maar het bleef stil.-
Net als Orpheus ontmoette ik mijn Geliefde, mijn God in deze wereld, en zocht ik Hem in Zijn afwezigheid. Ik volgde Hem in Zijn voetspoor door de dood, tot in het Rijk der doden. In de kerk en er buiten. Ik zocht de opgestane God, maar vond hem niet in het leven. Was God dood? Hij was immers gestorven aan het kruis.
Ik had samen met de Jezus-God mijn demonen van ongeloof, angst en twijfel overtuigd dat Hij met mij mee terug mocht, de wereld in. Hades, liet ons gaan; God en mij. Ik vond verlossing. Samen liepen we terug naar het licht. Hoopvol was ik, om dit leven verder met met mijn Geliefde door te leven. “De kop van de slang was verbrijzeld.”
…Maar was God, mijn Eurydice, nog wel achter mij? Liepen we eigenlijk nog wel samen? Mijn verlangen naar God was onvervuld. Wanhopig smachtte ik naar het tegendeel-bewezen, naar geloof, hoop en liefde, in de realiteit. [32] Ik kon niet langer onderdrukken om achterom te kijken; ik moest zien of ik toch niet weer alleen liep. Was Hij nog steeds bij me of was ik alleen met mijn verstand aanwezig? Angst en twijfel sloegen me om het hart. Ik keek om, God was er nog, ik kon het bijna niet geloven. “De slang beet mij in de hiel.” En net als Jezus en Petrus (de twijfelaar, de kleingelovige!) bij de boot, zag ik God naar beneden zakken. [33] Hij stierf recht voor mijn ogen.
“Che affanno!... Oh come mi si lacera il cor! Più non non resisto;
smanio, fremo, deliro... ah mio tesoro!...
(si volta con impeto e la guarda)
EURIDICE (alzandosi con forza e tornando a cadere)
Giusti dèi, che m'avvenne. Io... manco... io... mo... ro…” [34]
Door achterom te kijken, heb ik die God gedood. Ik heb mijn Geliefde, mijn God gedood. Door mijn toedoen, mijn zoeken, mijn twijfel, door mijn verlangen, keerde God terug het dodenrijk in. Ik daalde af uit liefde, uit verlangen, maar het mislukte totaal. Ik heb gefaald. Ik keer terug het leven in, wandelend door en uit de afgrond, van deze diepe duisternis, en herinner me de woorden: “Al gaat mijn weg door een donker dal, ik vrees geen gevaar, want U bent bij mij, uw stok en uw staf, zij geven mij moed.” [35] Maar die God is dood en ik heb dat op mijn geweten. Binnen de traditionele theologie zou het wellicht als zonde bestempeld worden: gebrek aan geloof, sterker nog: ongehoorzaamheid. Het is mijn falen in de opdracht om meer gelijk aan te Christus worden. Had ik eigenlijk wel een keuze om Zijn Aanwezigheid nog te controleren? Radicaal theologisch echter, is deze daad noodzakelijk, want de dood van God betekent de dood van de persoonlijke, transcendente God, de dood van mijn Geliefde. Deze God wordt hierdoor voorgoed en volledig immanent. In deze werkelijkheid. Hij was er, en is er niet meer.
Wroe maakte het nog een stapje erger voor me, ze schrijft over Eurydice: “Met haar tweede dood, was de muziek zelf gestorven. Terwijl zijn laatste noten vervaagden in de verduisterende hemel, verdwenen licht, leven en orde uit de wereld.” [36] Ze schrijft dat Eurydice uit de geschiedenis verdwijnt. [37] Ik moet denken aan wat Robert S. Oventile schrijft: “Voor zowel de christen als de niet-christen geldt, wanneer God sterft, blijft een wezenlijke leegte achter.” [38] Net zoals er leegte, nothingness achterblijft na de dood van God - Hij sterft en verdwijnt uit de geschiedenis - is het een historische gebeurtenis.
“Hoe kan de theoloog openstaan voor zulke duisternis? Ten eerste kan dit alleen gebeuren wanneer elk vangnet is weggehaald, alleen wanneer onze diepste kern werkelijk naakt en alleen is, en wij ons volledig openen voor die absolute afgrond die ons dan onvermijdelijk overspoelt.” [39]
Theologisch denker Thomas J.J. Altizer verwoordt dat wat mij betreft prachtig. “Maar hoe kom je hierbij?” vragen mensen zich af. "Waar is de boodschap van hoop? Wat heb je hieraan?” Inderdaad, het is een duivelse staat van zijn; het veroorzaakt verdriet, het doet pijn, het is afgrijselijk. Het dwingt om na te denken over sterfelijkheid. “Memento Mori”, bedenk dat je zult sterven. "Respice post te, hominem te esse memento" — "kijk achter je, gedenk dat je een mens bent”, fluistert de slaaf ook in mijn oor [40]. Ik kijk achterom, zie dat God in de afgrond zakt en gedenk dat ik mens ben. Alleen en naakt blijf ik achter. Het is een open wond, en er is geen pleister of zelfs maar een doekje om het bloeden te stelpen. Alle zekerheid en betekenis is weggehaald. Het voelt leeg. Het is leeg.
Onvervuld verlangen
Mijn verlangen naar God, naar het werken in zijn ‘Koninkrijk’ was enorm en aanwezig, maar altijd onvervuld. Niet zozeer het goede te willen doen voor God, maar vooral het verlangen naar een relatie met de Allerhoogste. In mij bestond een verlangen naar diep kennen, en misschien ook wel gekend zijn. Een kennen zoals mensen dat niet kunnen geven, niet met de beste intenties, en niet met de beste therapieën. Ik kan er naar streven maar het is weg als ik er naar grijp, net als bij Orpheus en Eurydice. Zo legt de Franse denker en psychoanalyticus Jacques Lacan het uit. Hij hecht in zijn praktijk veel waarde aan taal, verleden en omgangsvormen. Grotendeels voortbordurend op het gedachtegoed van Sigmund Freud, komt ook hij (en ook zijn werk) er niet onderuit omstreden te worden genoemd. Ondanks dat ik met nog maar een fractie van zijn werk
bekend ben, wil ik drie van zijn kernbegrippen in het verhaal rondom Orpheus en de dood van God toepassen. Het eerste concept ‘tekort’ is onlosmakelijk verbonden met het tweede, namelijk ‘verlangen'. Hier komt het belang van taal voor Lacan duidelijk naar voren: “De mens is een wezen dat gevat is in de taal en zo afgesneden is van een onmiddellijke toegang tot de werkelijkheid.” De onmiddellijke toegang en het daarmee verbonden genot zijn gelijktijdig verloren gegaan, waardoor een gemis of tekort ontstaat dat een verlangen mogelijk maakt, om dit tekort of gemis op te heffen. [41] Lacan maakt een duidelijk onderscheid tussen verlangen en behoefte. Een behoefte kan gemakkelijk
bevredigd worden, bijvoorbeeld: je eet als je honger hebt en je slaapt als je rust nodig hebt. De behoefte is daarna weg. Een verlangen is onbewust: het wordt groter met de tijd. Wanneer er door middel van taal en spreken uitdrukking aan gegeven wordt, kom je erachter dat je nooit in staat bent om dat verlangen in zijn geheel te benoemen. Dit verlangen kan wel worden erkend, maar er is altijd een stukje verlangen dat onuitspreekbaar blijft. [42]
Tenslotte de idee van ‘Objet a’ (objet petit-a). Het verlangen is onlosmakelijk verbonden met het ‘objet a’. Dat is zowel oorzaak als object van verlangen. Het ‘objet a’ staat voor dat wat onherroepelijk verloren is en zo het verlangen veroorzaakt en richt (men kan slechts verlangen vanuit een ervaren tekort). Door zijn onherroepelijk verloren karakter, maakt dit object het verlangen tot een eindeloos verglijdende beweging. [43]
Slavoj Žižek, Sloveens filosoof en Lacan-kenner legt het verschil tussen de oorzaak en het object van verlangen goed uit. “De oorzaak van verlangen is niet zozeer het object zelf, maar een detail of een deel waar we ons meestal niet bewust van zijn, en het soms zelfs aanzien voor een hindernis, waardoor we het juist willen.” ‘Objet a’ is voor hem dan ook niets dan verwarring: “Het krijgt pas zijn definitieve vorm wanneer het wordt bekeken vanuit de verlangens en angsten van de persoon zelf, het is slechts een ‘schaduw van wat het niet is’.” [44]
Een voorbeeld om dit te illustreren is als iemand enorm verlangt om vader of moeder te worden en hierbij een tekort in diens leven ervaart. Zeker wanneer zwangerschap uitblijft, groeit dit verlangen, soms tot buitenproportionele grootte. Het gebrek wordt steeds meer voelbaar. Dat is een zeer pijnlijke en verdrietige situatie. Tot het moment dat er toch een zwangerschap komt (het ultiem vervullen van dit verlangen) of er een andere manier is waardoor een kind in het leven komt. Het verlangen wordt dan tijdelijk bevredigd. Tijdelijk ja, want als het kind er is, dan verglijd het verlangen naar iets anders, meestal naar ‘rust’ of in een andere situatie denkt men bijvoorbeeld aan ‘nog een kind’. De oorzaak van het verlangen bleek niet vervuld, er wordt geprobeerd de leegte op te vullen waar geen taal voor is, maar waar ook niets in past. Er is immers niets dat die leegte kan vullen. ‘Objet a’ is niet de leegte, maar houdt het verlangen op gang rond die leegte. Woorden schieten letterlijk tekort.
Dit principe werkt ook bij Orpheus en Eurydice: hij kijkt om omdat hij van haar houdt en naar haar verlangt, juist daardoor verliest hij haar. Er is iets wat je niet kunt hebben zónder het te proberen te bereiken, en dat willen bereiken veroorzaakt zelf het verlies. Dat is hoe het werkt met ‘objet petit- a’. Het verlangen wordt niet gecreëerd door het gewenste zelf, maar door de afstand tot het doel.
Orpheus draait zich om, uit liefde, zo probeert hij de afstand op te heffen. Dat is tegelijkertijd het moment dat Eurydice sterft. Het willen ‘pakken’ vernietigt datgene wat het wil hebben. [45]
Wat mij betreft geldt dit ook voor mij en de dood van God. Waar verlang ik naar als ik naar God verlang? Zoals in Hooglied misschien? “Ik verlang in zijn schaduw te zitten, met mijn tong wil ik zijn zoete vruchten proeven…“ [46] Een plek met eten, onderdak en veiligheid, liefde en bescherming. En ook in de psalmen worden er woorden aan het verlangen gegeven. “Naar U, HEER, gaat mijn verlangen uit. Van verlangen smacht mijn ziel naar de voorhoven van de HEER. Mijn hart en mijn lijf roepen om de levende God. Hij vervult het verlangen van wie Hem eren, Hij hoort hun klacht en komt te hulp.” [47]
Ik lees in de bijbelteksten precies dit verlangen naar God; de onbereikbaarheid van God
functioneert als object a. De transcendente God is de oorzaak van het verlangen en houdt het zelf in stand door de afstand. Hoe dichter je bij God denkt te komen, hoe verder Hij lijkt. Ik draai me net als Orpheus om naar God, het moment van twijfel, de bewuste uiting van mijn liefde, vernietigt de God waar ik zo naar verlang.
Het doet zeer dat deze God dood is, ik heb Hem zelf dood gemaakt en vervolgens blijf ik met een onvervuld verlangen achter. Ik verlangde naar God, vanuit mijn traditie, vanuit mijn cultuur, vanuit mijn religie en vanuit mijn opvoeding. Wanhopig; ik wilde zo graag dat het zo zou worden als ik geloofde, Hij was mijn afgod. Dat maakt mijn verhaal voor mij tot net zo’n rollercoaster aan gevoelens als bij het originele verhaal van Orpheus. Een tekst in Spreuken geeft daar misschien wel duiding aan, maar net anders dan je zou verwachten. “Almaar onvervulde hoop maakt ziek, vervuld verlangen is een levensboom.” [48] Het verlangen blijft echter -pijnlijk- onvervuld…
Ik zal, net als Orpheus, altijd achterom kijken, en kan mijn verlangen niet onderdrukken. Dat ligt besloten in de geschiedenis. Dat is de structuur van het bestaan. Als dat zo is, hoe kunnen we het leven dan nog vieren? Als er geen redding meer is uit dit leven, er geen God is die ons verlost?
Avondmaal
Wanneer Eurydice in de afgrond verdwenen is, blijft Orpheus achter. Ook het slot van het verhaal in Hadestown verschilt fundamenteel van de versies van Vergilius en Ovidius, waar Orpheus alleen nog verdrietige liederen schrijft. Ovidius laat Orpheus uiteindelijk wel bij Eurydice terugkeren, maar pas nadat hij bruut is vermoord. Wederom verschijnt een slang ten tonele, dit keer een die het hoofd van Orpheus wil vermorzelen, maar dat zélf niet overleeft. Maar aan het einde van de musical wordt wat mij betreft een cruciaal punt gemaakt. Er zijn achterblijvers die een viering houden, en die doet me sterk denken aan het avondmaal. “Hij (Jezus) nam een beker, sprak het dankgebed uit en zei: ‘Neem deze beker en geef hem aan elkaar door. Want Ik zeg jullie: vanaf nu zal Ik niet meer drinken van de vrucht van de wijnstok tot het koninkrijk van God gekomen is.’ En Hij nam een brood, sprak het dankgebed uit, brak het brood, deelde het uit en zei: ‘Dit is mijn lichaam, dat voor jullie gegeven wordt. Doe dit, telkens opnieuw, om Mij te gedenken.’ Zo nam Hij na de maaltijd ook de beker, en zei: ‘Deze beker, die voor jullie wordt uitgegoten, is het nieuwe verbond, dat door mijn bloed gesloten wordt.” [49]
- Ik groeide er mee op. Avondmaal als viering. Een ritueel ter herinnering aan en het een- worden met Jezus door te eten van het brood en het drinken van de wijn. Door deze tot je te nemen, gedenk je Zijn leven, sterven en opstanding. Per kerkelijke gemeente heb ik verschillende uitingen gezien; zitten aan een gedekte tafel, langslopen bij een uitgiftepunt, in een rij of in een kring. In sommige gemeenten staat bij het avondmaal de zonde centraal en heerst zwaarmoedigheid. In weer andere gemeentes is het een plastisch en praktisch geheel, waarbij er sap-cups en brood-chips worden rondgedeeld. Ook in uitleg verschilt het: gaat het over vergeving en het daadwerkelijke herinneren of om het innemen van Jezus lichaam en bloed, en het zal leiden tot volledige heling, gezondheid en welvaart.
“Van glorie naar glorie.”-
“Pour the wine and raise the cup, drink up brothers, you know how…I raise my cup to him, I raise my cup and drink it up, I raise it high and drink it dry, to Orpheus and all of us, goodnight brothers, goodnight.” [50] Hoe vriendelijk en liefdevol is het lied in Hadestown, een andere beleving dan vaak de viering van het avondmaal. Zo kan het ook: enkel het gebaar.
"It's a sad song, but we sing it anyway… It’s an old song, it’s an old tale from way back. And we’re gonna sing it again and again… It’s a love-song” [51] Het is een eeuwenoud lied. En het is verdrietig, het is een tragedie. In de vernietiging blijft Orpheus zingen, vieren, toosten en leven. Dat heel oude verhaal vertellen en zingen we steeds opnieuw, ondanks alles. Het herhaalt de beweging van de structuur van het leven. De filosoof Mehdi Belhaj Kacem zorgt dat ik me na het lezen van zijn essay over God en techniek afvraag of en hoe we de verantwoordelijkheid kunnen dragen voor alles dat al eerder is uitgevonden of ‘verbeterd’ in het leven. Omdat elke innovatie weer nieuwe negatieve gevolgen heeft. Te denken valt aan middelen om de klimaatcrisis tegen te gaan, maar ook de gevolgen van industrialisatie en techniek zoals AI. “De Hollywood droomfabriek die ons altijd de beknopte weergave geeft van de gruwelen die we dagelijks ondergaan, maar dan met een happy end. Dat is de religiositeit die kenmerkend is voor de massakunst,… Dit alles is verschrikkelijk, zeker. Maar wees gerust: alles komt goed.”[52]
Nogmaals: het is een tragedie. De gedachte dat we gerust kunnen zijn, sust ons in slaap, we hoeven niet verder te denken.
Orpheus had een gave, hij kon je, volgens de musical, laten zien hoe de wereld zou kunnen zijn, ondanks wat het is. Het schetst iets waar we naar toe kunnen werken en we onze verantwoordelijkheid mogen pakken en proberen het uitlegbaar te maken. Tenslotte is het een liefdeslied, “It’s a love-song”. Een lied van verlangen. Van ‘God’ naar mensen, van mensen naar ‘God’, naar elkaar toe, naar de ander. Er ontstaat ruimte om verder te gaan, ook met elkaar. Dat is een prettige gedachte. We kunnen op elkaar toosten. Dat we nog leven endoorgaan in dit leven. Toosten op het verlies, toosten op falen, toosten op de achterblijvers.
Toosten op ‘God’. Haal ik de gestorven God er weer bij dan?
Sterker nog; volgens Lacan in Seminar XX, komt God tot stand door de toost. [53] Een ontmoeting met de ander, is waar betekenis en waarheid gemaakt worden, door te spreken. Contact met de ander op de plaats van spreken is dan voor hem ook de plek waar God ontstaat. God is getransformeerd in een lied, maar ondefinieerbaar, en de herinnering blijft. [54]
Het verlies, in alle kwetsbaarheid, wordt een viering, waarbij we wel vieren vanuit verlies, maar met mogelijk het uitzicht op ‘beter’. We kunnen in het voetspoor van Orpheus schetsen maken, ondanks wat we zien en meemaken aan doodsheid in de wereld. We krijgen door de God die niet is, daardoor zelf de volledige verantwoordelijkheid. Er ontstaat een ‘theologie’ uit: niet om terug te halen wat verloren is, maar om iets te veranderen wat blijvend kan zijn. Met het avondmaal vieren we dan dat God dood is gegaan en niet meer transcendent is, maar immanent is geworden. Hij is voorgoed in de wereld opgelost. Hij komt niet meer in de oude vorm terug. De beweging van Goede vrijdag, Pasen, Hemelvaart en Pinksteren komen samen in het moment.
Žižek noemt dat waar de gelovigen samenkomen om te rouwen over de dood van Jezus, hun gedeelde geest de opgestane Christus is. [55] Met het brood en wijn, in het samen heffen van het glas, met dus een toost op deze dode God maken we een seculiere eucharistie mogelijk. Het is een beeld van hoe een nieuw vorm van ‘kerk’ eruit kan zien. Hij vervolgt met dat de Heilige Geest door immanentie een publieke God is geworden, en wat overblijft van God in de publieke universele ruimte, is een radicaal ontdaan van substantie virtuele ruimte van alle gelovigen samen. [56] Wat er dan aan gemeenschap overblijft, kan niet vernietigd worden! [57]
Proost!
Door ons te laten bedienen (en zelfs door zelfbediening!) met het uitbrengen van een toost op de dood van God, is er geen redding of verlossing voor ons te vinden op de voor ons bekende manier. De redding zit in het herkennen van onszelf met ons onvervulbare verlangen, naar verlossing, naar een uitweg uit de narigheid die leven met zich meebrengt. Björk zingt het door het nummer van Rosalía heen: “The only way to save us, is through divine intervention. The only way I will be saved: divine intervention.” [58]
Het heffen van de drinkbeker, de toost op de dood van God, is weldegelijk de goddelijke interventie, waarin de redding ligt. Maar die verlossing is misschien hierin gelegen: te erkennen dat we reddeloos verloren zijn, dat we het hier niet op kunnen lossen en dat we het verlangen niet op kunnen heffen. En herinneren, onszelf eraan herinneren dat het verlangen altijd onvervuld zal zijn, dat er geen perfectie is, dat er verlies en rouw is. Dat het ruw is en pijn doet. Het drukt ons met onze neus op de feiten; er is geen redding van dit verlies, er is geen redding van onszelf, er is geen redding van ons verlangen. Met daarin de ruimte besloten om het leven en alles dat dat behelst niet zeker te weten, of helemaal niet te begrijpen.
Om te mogen leven vanuit de Benedictijner regel: "Mortem cotidie ante oculos suspectam habere" — De dood dagelijks voor ogen hebben. [59]
Want we moeten het er mee doen. God is ons erin voorgegaan, Hij ging dood en ik ga ook dood. Daar zit misschien wel de verlossing in: ben je bewust van je sterfelijkheid en je leeft ook bewuster. Weg met de angst voor de dood! Want tegelijkertijd met je sterven, is al je ellende opgelost! Een mooi vooruitzicht waar de dood van God noodzakelijk voor is. Laten we dat dan vieren. Ik breng een toost op de dood van God uit.
Proost, op de dode God! En op ons.
— Rick van Der Pol
Noten
Op de fiets van en naar de middelbare school zongen we met een paar vrienden soms onze gesprekken en wat we meemaakten, waarbij we spotten met het genre ‘musical’. Maar we zongen ook nummers uit “Jesus Christ Superstar” die we leuk vonden. “The Rocky Horror Picture Show” is voor mij ook zo’n uitzondering. Ondanks de schijnbare tegenstelling tussen die twee, waren beide grensverleggend, gaan ze over een (anti-)held met een bepaalde groepsdynamiek en laten ze nadenken over betekenis in het leven. En dat geldt ook voor “Hadestown”.
Paul Tillich, Dynamics of Faith. (Perennial Classics, 2001), 1. “Faith is the state of being ultimate concerned: the dynamics of faith are the dynamics of man’s ultimate concern… man… has spiritual concerns - cognitive, aesthetic, social, political.”
Ik ben me ervan bewust dat als je niet ziet, niet hoort en niet meevoelt met wat er op het podium gebeurt, je het met dit residu van geschreven tekst moet doen. Ik kan het volgen van de voetnoten daarom van harte aanbevelen, via de Spotify-playlist: ‘Toosten op de Dood van God’.
Anaïs Mitchell, Hadestown: Original Broadway Cast Recording, performed by Original Broadway Cast, Sing It Again Records (2CD, 2019). En: https://nl.wikipedia.org/wiki/Hadestown
Mitchell, Hadestown: OBC Recording, “Come Home With Me”, track 3, CD1.
Mitchell, Hadestown: OBC Recording, “Epic I”, track 5, CD1.
Mitchell, Hadestown: OBC Recording, “Livin’ it up on top”, track 6, CD1.
Nederlandse Bijbelvertaling 2021 (NBV21), nbv21.nl, Hooglied 8:6
Ovidius, Metamorphosen. vert. M.D. Hane Scheltema (Amsterdam: Athenaeum - Polak & Van Gennep, 2000), X.1-10.
Virgil, The Georgics, Project Gutenberg e‑book (ePub), James Rhoades, Project Gutenberg, March 1, 1995, accessed June 11, 2026, https://www.gutenberg.org/ebooks/232, book IV, 115-116.
NBV21, Genesis 3:15
Anaïs Mitchell, Hadestown, performed by Anaïs Mitchell, Ani DiFranco, Bon Iver (Justin Vernon) et al., Wilderland Records, WILDER007, “Wait For Me”, track 8 (CD, 2019).
NBV21, Hooglied 5:6b, bewerkt: niet ‘haar’ perspectief maar het ‘zijne’ heb ik gebruikt.
Mitchell, Hadestown: OBC Recording, “Papers”, track 5, CD2.13
Mitchell, Hadestown: OBC Recording, “Wait for me (Reprise)”, track 16-17, CD2.14
G-groot is mijn eigen manier (en opvatting over deze manier) om de muziekstijl aan te duiden, waarbij alle registers opengaan, de handen in de lucht gaan om te tonen dat je God als ‘groot’ beleeft. Euforie is hier een passend woord. De muziek helpt erbij om dat gevoel te bereiken. Het is niet persé hetzelfde als G-majeur, ondanks dat de muziek veelal in majeur is en toewerkt naar een climax.
Ovidius, Metamorphosen. Vert. M.D. Hane Scheltema (Amsterdam: Athenaeum - Polak & Van Gennep, 2000), X.50–59.
Ann Wroe, Orpheus, The Song of Life. (London: Pimlico, 2012), 35.
Jaques Derrida, Dissemination, translation Barbara Johnson, (London: The Athlone Press, 1981), Plato’s Pharmacy, 70.
Wroe, Orpheus, The Song of Life. 168.
Wroe, Orpheus, The Song of Life. 178.
Hier beperk ik me voor een impressie tot het noemen van twee bronnen: W.K.C. Guthrie, Orpheus and Greek Religion, en een interessante link naar meer bronnen: https://www.thecenterforsophiologicalstudies.com/post/jesus-the-imagination-vol-3-christ-orpheus
Derrida, Dissemination, 130.
Liedboek voor de Kerken, gezang 44, “Dankt dankt nu allen God”.
NBV21, Marcus 16:17-1825
NBV21, Matteüs 17:2026
NBV21, Handelingen 2:43-4727
https://mikebickle.org/media/series/yv46cth/the-song-of-songs-2007, van IHOP, International28 House Of Prayer, Kansas City. Overigens is hier ook de start van het verhaal van Frank L. Baum’s ‘The Wizard of Oz’ gesitueerd.
Het album met een bloederige afbeelding van Jezus op de cover over ‘The Song of Songs’: “I am my beloved’s and he is mine,” hoor ik weer in mijn hoofd, “Jesus, Broken…”
NBV21: 1 Korintiërs 13:7
Onder ‘soaken’ versta ik het helemaal relaxed vol laten lopen met de Heilige Geest. Voor meer informatie: https://nl.wikipedia.org/wiki/Soaken.
Smachten als in ‘craving’, zoals bij verslavende middelen.
NBV21 Matteüs 14:29-31
Christoph Willibald Gluck. Orfeo ed Euridice, Karl Richter, Dietrich Fischer‑Dieskau, Gundula Janowitz, Münchener Bach‑Orchester, Deutsche Grammophon, DG 453145-2, “Recitativo: Ecco un nuovo tormento”, track 11 (CD2, 1968). “Wat een smart!... Oh, hoe mijn hart verscheurt! Ik hou het niet meer uit; ik waan me, ik beef, ik dwaal... ah, mijn schat!... (hij draait zich hevig om en kijkt naar haar) EURIDICE (zich krachtig oprichtend en weer neervallend) Rechtvaardige goden, wat overkomt mij. Ik... ik zak weg... ik... ster... f…”
NBV21, Psalm 23:4
Wroe, Orpheus, The Song of Life. 179.
Wroe, Orpheus, The Song of Life. 173.
Lissa McCullough, Introduction to “Thomas J.J. Altizer, The Call to Radical Theology”, (SUNY press 2012), xxii “For both the Christian and the non-Christian, when God dies, an actual nothingness remains.”
Thomas J.J. Altizer, The Call to Radical Theology. (SUNY press 2012), 5
“How can the theologian become open to such darkness? First, this can occur only when every safety net has been removed, only when our innermost center is truly naked and alone, and we fully open ourselves to that absolute abyss that then inevitably engulfs us.”https://historiek.net/memento-mori-betekenis-gedenk-te-sterven/153613/40
https://psychoanalytischwoordenboek.nl/nl/lemmas/lemma/tekort~imhawwta6w
https://psychoanalytischwoordenboek.nl/nl/lemmas/lemma/verlangen~amf9otm9p3, “Het onbewuste gaat niet over iets dat men niet weet, maar gaat over iets dat men niet kan weten.” en “Het gaat het spreken te boven.”
https://psychoanalytischwoordenboek.nl/nl/lemmas/lemma/object-a~uw8teyhnna
Slavoj Žižek, How to read Lacan. (Granta Books, 2006), 67-69. “We have to distinguish here between l’objet petit a as the cause of desire and the object of desire: while the object of desire is simply the desired object, the cause of desire is the feature on whose account we desire the object, some detail or tic of which we are usually unaware, and sometimes even misperceive it as an obstacle, in spite of which we desire the object.” en “This is objet a: an entity that has no substantial consistency, which in itself is ‘nothing but confusion’, and which acquires a definite shape only when looked at from a standpoint slanted by the subject’s desires and fears - as such, as a mere ‘shadow of what it is not’.”
Creston Davis, Marcus Pound, Theology after Lacan, The Passion for the Real. (Cascade Books, 2014) 11. By the Grace of Lacan, 243: Over ‘caffeine-vrije cola zonder suiker’ drinken gelijk stellen aan ‘nietsheid’ drinken: “Žižek describes the “key to this perturbation” as “ the surplus- jouissance,” the objet a which exists (or rather insists) in a kind of curved space in which, the more you approach it, the more it eludes your grasp (or, the more you possess it, the greater the lack).” http://lacan.com/seminars3.htm.
NBV21, Hooglied 2:3
NBV21, Psalmen 25:1, 84:3 en 145:19
NBV21, Spreuken 13:12
NBV21, Lucas 22:17-20
Anaïs Mitchell, Hadestown, “I raise my cup to him”, track 20.
Mitchell, Hadestown: OBC Recording, “Road to hell (Reprise)”, track 19, CD2.
Mehdi Belhaj Kacem, God, Techniek en Alwetendheid, een Essay over het Kwaad, (Ten Have, 2026), 121.
Creston Davis, Marcus Pound, Theology after Lacan, The Passion for the Real. (Cascade Books, 2014) 11. By the Grace of Lacan, 259 “The Other, the Other as the locus of truth, is the only place, albeit an irreducible place, that we can give to the term’ divine being’, to call him by his name. God (Dieu) is the locus where, if you will allow me this wordplay, the diet - the dieur- the dire is produced. With a trifling change, the dire constitutes the Dieu.”
Ook zonder gemeenschap kun je door te toasten en daar taal bij te gebruiken, als een soort gebed naar de Ander, een plek creëren waar God wordt, waardoor gemeenschap ontstaat.
Slavoj Žižek & John Milbank; edited by Creston Davis, The Monstrosity of Christ, Paradox or Dialectic? (MIT Press, 2011), 291 “Crucifixtion is Resurrection - to see this, one has only to include oneself in the picture. When the believers gather, mourning Christ’s death, their shared spirit is the resurrected Christ.”
Slavoj Žižek & John Milbank; edited by Creston Davis, The Monstrosity of Christ, Paradox or Dialectic? (MIT Press, 2011), 295 “The “Holy Spirit” is thus a “public” God, what remains of God in the public universal space: the radically desubstantialized virtual space of the collective of believers.”
Slavoj Žižek & John Milbank; edited by Creston Davis, The Monstrosity of Christ, Paradox or Dialectic? (MIT Press, 2011), 289 “Is what we believers eat in the Eucharist, Christ’s flesh (bread) and blood (wine), not precisely the same formless remainder, “what they [the Roman soldiers who crucified him] can never kill,” which then goes on to organise itself as a community of believers?”
Rosalía. LUX, Rosalía featuring Björk. Columbia Records/Sony Music, 19802990922, “Berghain”, track 6 (CD, 2025).
https://kloosterbibliotheek.nl/bronteksten/regels/regel-van-benedictus-tekst/
